Definicje zgodne z ustawą o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta oraz Kodeksem rodzinnym i opiekuńczym:
Opiekun faktyczny – osoba sprawująca (bez obowiązku ustawowego) stałą opiekę nad chorym, który ze względu na wiek, stan zdrowia albo stan psychiczny wymaga takiej opieki. Definicję tę może spełniać np. babcia pacjenta, ale już nie np. przypadkowy świadek wypadku dziecka.
Opiekun prawny – przedstawiciel ustawowy chorego, ustanowiony przez sąd opiekuńczy. W przypadku dzieci są to najczęściej rodzice.
Przepisy jasno określają zasady wyrażania zgody na udzielanie świadczeń zdrowotnych pacjentom niepełnoletnim. Zasadniczo wyróżnia się zabiegi proste, operacje oraz zabiegi o podwyższonym ryzyku. Dotyczące warunków POZ zabiegi proste wymagają zgody przedstawiciela ustawowego (czyli zasadniczo rodziców), a w przypadku małoletniego powyżej 16. roku życia – również samego pacjenta. W pozostałych dwóch kategoriach procedur medycznych (operacje oraz zabiegi o podwyższonym ryzyku) uzyskanie zgody od opiekuna prawnego jest obligatoryjne.
Wyjątkowo dopuszcza się możliwość wyrażenia zgody na przeprowadzenie badania przez opiekuna faktycznego, o ile pacjent nie posiada przedstawiciela ustawowego albo nie można się z nim porozumieć. Oznacza to w praktyce, że zgodnie z przepisami świadczenia udzielane dzieciom bez opiekuna ustawowego mogą ograniczyć się jedynie do przeprowadzenia badania fizykalnego, a pozostały zakres świadczeń (w tym np. zlecenie odpowiedniego leczenia) wymaga zgody rodzica (tj. opiekuna ustawowego), (art. 32 ust. 3 UZL oraz art. 17, ust. 2 UPP).
Wyjątkiem od tej konieczności będą wypadki nagłe. Przyjmuje się, że do takich sytuacji zaliczają się okoliczności, w których nie można porozumieć się z opiekunem ustawowym, a konieczna jest niezwłoczna interwencja, ponieważ odroczenie udzielenia pomocy lekarskiej mogłoby skutkować utratą życia lub ciężkim uszczerbkiem na zdrowiu pacjenta (art. 32 ust. 9 w zw. z art. 34, ust. 7 i 8 UZL). W związku z naglącą sytuacją oczywiście oczekiwanie na zgodę sądu opiekuńczego byłoby niezasadne.
Do mniej drastycznych wyjątków zalicza się także konieczność natychmiastowego wdrożenia leczenia, ponieważ opóźnienie byłoby przyczyną jego znacznego wydłużenia lub pogorszenia skuteczności (art. 33 UZL). Jest to przepis, który „usprawiedliwia” ewentualne zaordynowanie leczenia dziecku przyjętemu przez lekarza bez obecności opiekuna ustawowego. Należy jednak pamiętać, że wywiad zebrany od opiekuna faktycznego, w tym wywiad dotyczący uczuleń na leki, może być niepełny.
Ponadto należy pamiętać, że przepisy wymagają konsultacji z innym lekarzem i odnotowania zaistniałych okoliczności w dokumentacji medycznej pacjenta.
Podsumowanie
Jeśli do POZ zgłasza się pacjent pediatryczny bez opiekuna ustawowego, ale w towarzystwie osoby spełniającej definicję opiekuna faktycznego (np. babci) to o ile pacjent nie ma przedstawiciela ustawowego albo nie można się z nim porozumieć, możesz:
- zbadać dziecko,
- jeśli opóźnienie wdrożenia leczenia będzie skutkowało jego przedłużeniem lub mniejszą skutecznością – zlecić odpowiednią terapię,
- w sytuacji zagrożenia zdrowia lub życia uzyskać zgodę na proponowane postępowanie (np. transport do szpitala) od opiekuna faktycznego.
Pamiętaj, aby odnotować ten fakt w dokumentacji medycznej pacjenta!