Badania zalecane przed zajściem w ciążę

Świadome przygotowanie do macierzyństwa to istotny krok, który może mieć znaczący wpływ na zdrowie kobiety, jak i przyszłego dziecka. Przed podjęciem decyzji o posiadaniu potomstwa warto wykonać serię badań, które pozwolą ocenić stan zdrowia oraz wykryć ewentualne problemy mogące wpływać na przebieg ciąży. W ramach podstawowej opieki zdrowotnej lekarze odgrywają istotną rolę w edukacji pacjentek w tym zakresie. Powinni również wskazać, które badania są refundowane przez Narodowy Fundusz Zdrowia (NFZ), a za które pacjentki muszą zapłacić samodzielnie.

Kluczowe badania przed planowaniem ciąży – czyli co warto zlecić, aby zadbać o zdrowie pacjentki i jej dziecka:

Morfologia krwi,
Badanie ogólne moczu,
Stężenie glukozy w osoczu krwi na czczo,
Ocena funkcji tarczycy,
Obecność antygenu HBs,
Badania przesiewowe w kierunku kiły,
Cytologia,
Przeciwciała anty-HCV,
Test przesiewowy w kierunku zakażenia HIV,
Określenie poziomu przeciwciał przeciwko różyczce,
Przeciwciała anty-CMV,
Określenie poziomu przeciwciał przeciwko toksoplazmozie,
USG narządów rodnych, piersi i tarczycy.

Istotne konsultacje lekarskie przed ciążą – do jakich poradni specjalistycznych warto skierować pacjentkę, aby dobrze przygotować ją do ciąży:

Poradnia ginekologiczna,
Poradnia stomatologiczna,
Poradnia genetyczna.

Szczegółowe omówienie powyższych badań i konsultacji, wraz z wyjaśnieniem, dlaczego warto je wykonać przed planowaną ciążą, znajdziesz w dalszej części artykułu.

Postępowanie terapeutyczne w przypadku najczęstszych jednostek chorobowych, z jakimi pacjentki w ciąży zgłaszają się do POZ oraz szczegółowe zalecenia na temat suplementacji w ciąży (u wszystkich kobiet kwas foliowy, wit. D3, jod, DHA), znajdziesz w naszej aplikacji POZycja pierwsza.

Pacjentka bez rozpoznanych chorób przewlekłych

Badania laboratoryjne refundowane przez NFZ w ramach POZ, które warto wykonać przed zajściem w ciążę:

Morfologia krwi.
Aby ocenić ogólny stan zdrowia, wykryć anemię lub ewentualne infekcje. Anemia w ciąży może mieć szereg potencjalnych skutków zarówno dla zdrowia matki, jak i rozwijającego się płodu, w tym jego niedotlenienie czy ograniczenie wzrastania.
Badanie ogólne moczu.
Zaburzenia funkcji nerek są czynnikiem predysponującym do wystąpienia stanu przedrzucawkowego (preeklampsji). Ponadto infekcje układu moczowego mogą prowadzić do poważnych komplikacji w czasie ciąży, takich jak przedwczesny poród.
Stężenie glukozy w osoczu krwi na czczo.
Nieprawidłowa glikemia u kobiet w ciąży może prowadzić do poważnych konsekwencji zarówno dla matki, jak i dla płodu. Cukrzyca w ciąży występuje w postaci cukrzycy przedciążowej (kobieta chorowała na cukrzycę przed zajściem w ciążę – typ 1, typ 2, LADA, MODY) lub jako cukrzyca ciążowa (GDM).

U matki może powodować powikłania metaboliczne, takie jak hipo – i hiperglikemia czy kwasica ketonowa, a także zwiększać ryzyko stanu przedrzucawkowego. Ponadto, wysoki poziom glukozy zwiększa podatność na infekcje oraz ryzyko przedwczesnego porodu i konieczności cesarskiego cięcia.

U płodu nieprawidłowa glikemia może prowadzić do makrosomii, hipoglikemii noworodków, zwiększonego ryzyka otyłości i cukrzycy typu 2 w przyszłości oraz problemów z oddychaniem.
Ocena funkcji tarczycy (TSH, FT4).
Niewłaściwa funkcja tarczycy u kobiet w ciąży, zarówno w przypadku nadczynności, jak i niedoczynności, może prowadzić do poważnych konsekwencji dla matki i płodu.

Niedoczynność tarczycy u ciężarnych zwiększa ryzyko wystąpienia powikłań takich jak poronienie, stan przedrzucawkowy, niedokrwistość, krwotok poporodowy oraz zaburzenia rytmu serca. U płodu może prowadzić do niskiej masy urodzeniowej, zaburzeń rozwoju wewnątrzmacicznego oraz zwiększonej umieralności okołoporodowej.

Nadczynność tarczycy w ciąży, najczęściej spowodowana chorobą Gravesa-Basedowa, może prowadzić do przedwczesnego porodu, niskiej masy urodzeniowej, nadczynności tarczycy u noworodka. Nieprawidłowo kontrolowana nadczynność może również powodować komplikacje takie jak nadciśnienie ciążowe i stan przedrzucawkowy.

Zarówno w przypadku nadczynności, jak i niedoczynności tarczycy, ważne jest regularne monitorowanie poziomów hormonów tarczycy (TSH, FT3, FT4) w trakcie ciąży oraz odpowiednie dostosowanie leczenia, aby minimalizować ryzyko powikłań. Szczegółową instrukcję postępowania z niedoczynnością tarczycy u kobiet w ciąży znajdziesz w aplikacji POZycja pierwsza.
Wykrycie aktywnego zakażenia HBV (antygen HBs).
Jakościowe oznaczenie antygenu powierzchniowego wirusa zapalenia wątroby typu B (HBsAg) w surowicy krwi jest przydatne w rozpoznawaniu ostrego i przewlekłego wirusowego zapalenia wątroby typu B. Rutynowo powinno zostać wykonane u każdej kobiety w ciąży pomiędzy 33. a 37. tygodniem jej trwania, ze względu na możliwość transmisji wertykalnej patogenu. Do zakażeń może dochodzić zarówno u potomstwa kobiet, które chorują na ostre WZW B w trakcie ciąży, jak i u noworodków matek przewlekle zakażonych HBV. Ryzyko przekazania infekcji wertykalnej wzrasta, gdy matka przechodzi ostre WZW w czasie ciąży, zwłaszcza w okresie okołoporodowym oraz w przypadku wysokiej wiremii, czyli dużego stężenia DNA wirusa HBV we krwi. Szacuje się, że częstość przeniesienia wirusa przez łożysko w przypadku przewlekłej infekcji HBV wynosi od 5 do 15%.
Wykrycie zakażenia krętkiem bladym (VDRL).
Wczesne rozpoznanie kiły ma kluczowe znaczenie, ponieważ zakażenie może prowadzić do poważnych powikłań, zarówno w trakcie ciąży, jak i po porodzie. Testy serologiczne wykonuje się obowiązkowo kobietom w ciąży pomiędzy 5. a 10. tygodniem życia płodu. Ryzyko transmisji wertykalnej jest szczególnie wysokie w przypadku nieleczonej kiły u matki, zwłaszcza w pierwszych dwóch latach od zakażenia. Może to skutkować istotnymi komplikacjami, w tym przedwczesnym porodem, niską masą urodzeniową czy nawet obumarciem płodu. U noworodków mogą wystąpić również poważne wady rozwojowe oraz objawy kiły wrodzonej. Z tych powodów badanie VDRL warto wykonać jeszcze przed zajściem w ciążę, aby w razie pozytywnego wyniku wdrożyć odpowiednie leczenie. Pozwala to na znaczne zmniejszenie ryzyka transmisji wertykalnej kiły i zapobiega poważnym konsekwencjom zdrowotnym.

Badania refundowane przez NFZ w ramach programów profilaktycznych (bez skierowania z POZ), które warto wykonać przed zajściem w ciążę:

Cytologia.
Badanie pozwala na wczesne wykrycie stanów przednowotworowych, mogących prowadzić do raka szyjki macicy, który często rozwija się bez wyraźnych objawów. Program bezpłatnych badań profilaktycznych obejmuje kobiety w wieku od 25 do 64 lat, które w ciągu ostatnich 3 latach nie miały wykonywanego przesiewowego badania cytologicznego.

Badania refundowane przez NFZ w ramach diagnostycznego budżetu powierzonego w POZ, które warto wykonać przed zajściem w ciążę:

Przeciwciała anty-HCV
Wirus HCV może prowadzić do przewlekłego zapalenia wątroby, a w przypadku długotrwałego zakażenia także do marskości wątroby i rozwoju raka wątrobowo-komórkowego. Wczesna identyfikacja infekcji pozwala na szybsze rozpoczęcie leczenia antywirusowego, co jest kluczowe dla zdrowia matki i minimalizacji ryzyka transmisji wirusa podczas porodu. Wirus HCV może również przenosić się z matki na dziecko w czasie ciąży, jednakże ryzyko tego zdarzenia jest stosunkowo niskie. Wiedza o statusie wirusowym przed ciążą umożliwia podejmowanie świadomych decyzji dotyczących opieki zdrowotnej i zarządzania ryzykiem zdrowotnym dla potencjalnego potomstwa.
Wykrycie zakażenia HIV
W Polsce rutynowe badanie na obecność przeciwciał HIV jest zalecane dwukrotnie w trakcie ciąży. Pierwsze badanie przeprowadza się na początku ciąży, najlepiej do 10. tygodnia, a drugie pomiędzy 33. a 37. tygodniem ciąży. Takie postępowanie wynika z zaleceń Polskiego Towarzystwa Ginekologów i Położników oraz wytycznych dotyczących profilaktyki przeniesienia zakażenia HIV z matki na dziecko.

Wczesne wykrycie zakażenia HIV pozwala na wdrożenie odpowiedniego leczenia, co znacząco redukuje ryzyko transmisji wirusa z matki na dziecko, która może nastąpić na różnych etapach – w trakcie ciąży, podczas porodu lub podczas karmienia piersią. Badania wskazują, że jeśli matka zakażona HIV przyjmuje skuteczną terapię antyretrowirusową (ART) i osiąga niewykrywalny poziom wiremii, ryzyko przeniesienia wirusa na dziecko spada do poziomu poniżej 1%. Właściwe leczenie, rozpoczęte przed zajściem w ciążę, zapewnia czas na obniżenie wiremii do niewykrywalnego poziomu, co jest kluczowe dla zapobiegania zakażeniu noworodka.

Od 5 maja 2025 roku pacjenci w Polsce mogą bezpłatnie wykonać test na HIV w poradniach podstawowej opieki zdrowotnej. Zgodnie z rozporządzeniem Ministra Zdrowia, testy przesiewowe na HIV IV generacji są możliwe do zlecenia w ramach budżetu powierzonego z poziomu podstawowej opieki zdrowotnej. Testy przesiewowe IV generacji to nowoczesne i czułe testy przesiewowe, które wykrywają przeciwciała anty-HIV (IgG i IgM) oraz antygen p24 (białko obecne we wczesnej fazie zakażenia, zanim jeszcze pojawią się przeciwciała).

Dodatkowo, jak dotychczas, badanie nadal można wykonać anonimowo, nieodpłatnie i bez skierowania w odpowiednich punktach konsultacyjno-diagnostycznych. Na stronie aids.gov.pl/pkd można odnaleźć listę takich punktów.

Badania refundowane przez NFZ w ramach ambulatoryjnej opieki specjalistycznej lub dostępne komercyjnie, które warto wykonać przed zajściem w ciąże:

Określenie poziomu przeciwciał przeciwko różyczce
Zakażenie wirusem różyczki podczas ciąży, zwłaszcza w pierwszym trymestrze, może prowadzić do poważnych uszkodzeń płodu, w tym wad serca, głuchoty, ślepoty i opóźnienia rozwoju. Szczepienie przeciwko różyczce w trakcie ciąży jest przeciwwskazane, ponieważ szczepionka skojarzona przeciwko odrze, śwince i różyczce (MMR) zawiera żywe, atenuowane wirusy, co stwarza teoretyczne ryzyko zakażenia płodu. Dlatego tak ważne jest, aby kobiety planujące powiększenie rodziny sprawdziły swój stan uodpornienia przeciwko różyczce przed zajściem w ciążę. Oznaczenie poziomu przeciwciał IgG pozwala określić, czy kobieta posiada ich wystarczająco, aby wykazywały działanie ochronne.

Od 2004 roku obowiązkowe szczepienia przeciwko odrze, śwince i różyczce szczepionką MMR, wprowadzono dla dzieci obojga płci. Aktualnie przeprowadza się je w 13-15 m.ż. i 6 r.ż. – jest to schemat pełny, obejmujący 2 dawki preparatu. Kobiecie starającej się o dziecko, u której wykryto brak przeciwciał IgG przeciwko różyczce, zaleca się podanie 1 dawki szczepionki MMR, minimum 4 tygodnie przed planowaną ciążą.

Brak możliwości szczepienia w ciąży oraz potencjalnie niewystarczający poziom przeciwciał sprawiają, że badanie na obecność przeciwciał przeciwko różyczce przed zajściem w ciążę jest niezbędnym krokiem w prewencji tych powikłań.
Określenie poziomu przeciwciał przeciwko toksoplazmozie
Oznaczanie poziomu przeciwciał przeciwko toksoplazmozie przed ciążą jest kluczowe, aby określić, czy kobieta przeszła już zakażenie wywoływane przez Toxoplasmę gondii. Obecność przeciwciał IgG o wysokiej awidności, bez względu na ich stężenie i ewentualne współistnienie IgM, wskazuje z dużym prawdopodobieństwem na zarażenie przebyte w przeszłości, bardziej odległej niż ostatnie 4 miesiące i wyklucza aktualnie przebiegającą chorobę pierwotną. W przypadku braku odporności, kobieta może podjąć odpowiednie środki ostrożności, takie jak unikanie spożywania surowego mięsa, nieumytych warzyw, niepasteryzowanego mleka itd. Pierwotna infekcja toksoplazmozą w czasie ciąży może prowadzić do poważnych komplikacji zdrowotnych u dziecka, takich jak uszkodzenia mózgu (zwapnienia śródmózgowe), wzroku (zapalenie siatkówki i naczyniówki) czy wodogłowia.
Przeciwciała anty-CMV
Oznaczanie przeciwciał przeciwko wirusowi cytomegalii przed ciążą jest istotne z uwagi, że do zakażenia wrodzonego dochodzi najczęściej podczas zakażenia pierwotnego u matki (pierwsze zetknięcie się z wirusem) tuż przed zajściem lub czasie trwania ciąży. Im wcześniejsze zakażenie, tym konsekwencje dla płodu mogą być gorsze. Powikłaniem takiego zakażenia może być utrata płodu, a gdy ciąża jest utrzymana, dziecko może się urodzić z małą masą ciała oraz cechami klinicznymi przebytego wewnątrzmacicznie zakażenia w postaci małogłowia, niedosłuchu, wad rozwojowych narządu wzroku.

Konsultacje specjalistyczne

Kobieta planująca ciążę powinna rozważyć wykonanie kilku specjalistycznych konsultacji.

Konsultacja ginekologiczna

Jest to podstawowa konsultacja, podczas której lekarz może przeprowadzić badanie ginekologiczne, pobrać wymazy (w tym cytologię), przeprowadzić ultrasonografię narządów rodnych oraz ocenić ogólny stan zdrowia reprodukcyjnego kobiety. W razie konieczności poszerzenia diagnostyki przed ciążą ginekolog może zlecić badanie poziomu hormonów płciowych (takich jak estradiol, progesteron, LH i FSH). Prawidłowy poziom hormonów jest istotny dla utrzymania ciąży i zdrowego rozwoju płodu.

Konsultacja stomatologiczna

Przed zajściem w ciążę warto udać się do stomatologa, ponieważ udowodniono, że w trakcie ciąży dochodzi do nasilenia zmian próchnicowych oraz chorób przyzębia. Prawidłowy stan uzębienia redukuje konieczność zabiegów stomatologicznych w czasie ciąży, których przeprowadzenie może być ograniczone ze względu na bezpieczeństwo matki i dziecka. Problemy z zębami i dziąsłami mogą prowadzić do infekcji, które zwiększają ryzyko powikłań w ciąży, takich jak przedwczesny poród. Badania i zalecenia potwierdzają, że dbałość o zdrowie jamy ustnej przed ciążą może przyczynić się do zmniejszenia ryzyka powikłań stomatologicznych i poprawy ogólnego zdrowia w okresie ciąży.

Konsultacja genetyczna

Może być zalecana szczególnie w przypadku, gdy istnieje ryzyko dziedzicznych chorób genetycznych w rodzinie lub jeśli kobieta ma ponad 35 lat. Lekarz genetyk może zlecić odpowiednie badania, aby ocenić ryzyko wystąpienia wad genetycznych u potomstwa.

Badania obrazowe

W razie pojawienia się wskazań do ich wykonania, jeśli nie były przeprowadzone na wizycie w poradni specjalistycznej: USG narządów rodnych, piersi i tarczycy.

Ciąża u pacjentki z chorobą przewlekłą

Planowanie ciąży u pacjentek z chorobami przewlekłymi wymaga szczególnej uwagi i staranności, aby zapewnić bezpieczeństwo zarówno dla matki, jak i dziecka. Kobiety leczone z powodu cukrzycy, padaczki, schorzeń tarczycy oraz nadciśnienia tętniczego powinny przeprowadzić szczegółowe badania przed zajściem w ciążę, aby ocenić stan zdrowia i dostosować odpowiednią terapię, ze szczególnym uwzględnieniem bezpieczeństwa stosowania danych leków w ciąży, ponieważ wiele z nich może wykazywać działanie teratogenne. Kluczowe jest utrzymywanie stałego kontaktu z lekarzem specjalistą, który będzie monitorował i dostosowywał leczenie chorób podstawowych w trakcie ciąży. W przypadku pogorszenia się stanu zdrowia matki zaleca się wstrzymanie planowania ciąży, aby skupić się na stabilizacji zdrowia przed kolejną próbą.

Szczególna jednostka chorobowa – zespół antyfosfolipidowy

U pacjentek z tym zespołem istnieje zwiększone ryzyko powikłań ciążowych, takich jak poronienia nawykowe, opóźnienie wzrostu płodu, przedwczesny poród oraz zespół HELLP (Hemolysis, Elevated Liver enzymes, Low Platelets).

Przed planowaniem ciąży kobiety z zespołem antyfosfolipidowym powinny być dokładnie ocenione pod kątem ryzyka i monitorowane w zakresie występowania objawów choroby oraz poziomu przeciwciał antyfosfolipidowych. Leczenie może obejmować stosowanie leków przeciwkrzepliwych, aby zapobiec powikłaniom zakrzepowym.

Podobnie jak w przypadku innych chorób przewlekłych, konsultacja z lekarzem specjalistą, pod którego opieką pozostaje pacjentka, przed zajściem w ciążę jest kluczowa. Będzie on mógł dostosować leczenie i zaplanować odpowiednie monitorowanie zdrowia matki i dziecka przez cały okres ciąży.

Planowanie ciąży u pacjentek z chorobami przewlekłymi wymaga indywidualnego podejścia, współpracy zespołu specjalistów oraz ścisłej kontroli zdrowia, aby zminimalizować ryzyko powikłań i zapewnić jak najbezpieczniejszy przebieg ciąży.

Źródła: