Rodzaje odpowiedzialności lekarza za błąd medyczny

Popełnienie błędu medycznego przez lekarza może wiązać się z wielopłaszczyznowymi konsekwencjami i poniesieniem odpowiedzialności cywilnej, zawodowej, karnej oraz dyscyplinarnej.

Warto podkreślić, że rodzaj odpowiedzialności lekarza zależy od formy zatrudnienia – inaczej będzie odpowiadał lekarz zatrudniony na podstawie umowy o pracę, a inaczej, jeśli zawód wykonuje w oparciu o umowę cywilnoprawną z danym podmiotem. Wyjątkiem jest odpowiedzialność karna, która pozostaje taka sama niezależnie od formy zatrudnienia.

Odpowiedzialność cywilna lekarza

Odpowiedzialność cywilna lekarzy w polskim prawie regulowana jest przepisami Kodeksu cywilnego z dnia 23 kwietnia 1964 roku. Polega na obowiązku naprawienia wyrządzonej pacjentowi szkody oraz zrekompensowania doznanej krzywdy. Obejmuje wypłatę odszkodowania za straty oraz zadośćuczynienie mające zrekompensować pacjentowi cierpienia. Kluczowym elementem w tego rodzaju odpowiedzialności jest ustalenie istnienia związku przyczynowego między działaniem lekarza a powstałą szkodą.

Odpowiedzialność cywilna w ramach indywidualnej praktyki

W ramach indywidualnie wykonywanej praktyki lekarskiej, odpowiedzialność cywilna lekarza może przybrać formę odpowiedzialności kontraktowej (ex contractu) lub deliktowej (ex delicto). Obie formy wynikają z przepisów Kodeksu cywilnego, ale różnią się podstawą prawną i zakresem.

Odpowiedzialność kontraktowa lekarza jest regulowana przez art. 471 Kodeksu cywilnego. Obejmuje ona przypadki, w których lekarz nie wykonuje lub niewłaściwie wykonuje zobowiązania wynikające z umowy z pacjentem. W kontekście praktyki lekarskiej, umowa ta najczęściej ma formę umowy o świadczenie usług medycznych.

Przykłady odpowiedzialności kontraktowej obejmują:

niewłaściwe wykonanie procedury medycznej, które odbiega od standardów ustalonych w umowie z pacjentem,
niedopełnienie obowiązków, np. brak dokumentacji lub niepoinformowanie pacjenta o ryzyku zabiegu.

W przypadku odpowiedzialności kontraktowej, pacjent może żądać od lekarza naprawienia szkody majątkowej, która powstała w wyniku niewłaściwego wykonania umowy. Obejmuje to między innymi zwrot kosztów leczenia oraz wszelkie inne straty finansowe, które byłyby związane z niewłaściwym wykonaniem usługi.

Odpowiedzialność deliktowa lekarza, zgodnie z art. 415 Kodeksu cywilnego, dotyczy przypadków, gdy lekarz wyrządza szkodę pacjentowi z własnej winy. W tym przypadku lekarz ponosi odpowiedzialność za działania lub zaniechania, które prowadzą do wyrządzenia szkody, niezależnie od istnienia formalnej umowy.

Przykłady odpowiedzialności deliktowej to:

popełnienie błędu medycznego, który prowadzi do uszkodzenia lub pogorszenia stanu zdrowia pacjenta,
niedopełnienie obowiązków wynikających z ogólnych zasad staranności w praktyce lekarskiej, takich jak błędna diagnoza lub brak adekwatnej pomocy medycznej.

W ramach odpowiedzialności deliktowej, pacjent ma prawo dochodzić roszczeń o odszkodowanie za szkody majątkowe oraz niemajątkowe (krzywdę). Odszkodowanie obejmuje wszystkie bezpośrednie straty finansowe związane z wyrządzoną szkodą, takie jak koszty dodatkowego leczenia, rehabilitacji, utrata dochodów itp. Krzywda – jako szkoda niemajątkowa – kompensowana jest zadośćuczynieniem za cierpienia fizyczne i psychiczne pacjenta.

Przesłanki odpowiedzialności cywilnej

Dla obu rodzajów odpowiedzialności cywilnej, kluczowe są trzy podstawowe przesłanki:

Zdarzenie wyrządzające szkodę – działanie lub zaniechanie lekarza, które prowadzi do powstania szkody.
Zaistnienie szkody – rzeczywiste uszkodzenie ciała, rozstrój zdrowia lub inna forma straty.
Adekwatny związek przyczynowy – ścisły związek pomiędzy działaniem lekarza a powstałą szkodą, który pozwala na przypisanie winy lekarzowi za wyrządzoną szkodę.

Odpowiedzialność cywilna lekarza w ramach indywidualnie wykonywanej praktyki ma na celu zapewnienie, że pacjenci mogą dochodzić swoich praw i uzyskiwać sprawiedliwą rekompensatę za doznane krzywdy oraz straty, które były wynikiem niewłaściwego wykonania obowiązków lekarskich.

Odpowiedzialność cywilna lekarza zatrudnionego na podstawie umowy o pracę

Lekarz zatrudniony na podstawie umowy o pracę w placówce medycznej zazwyczaj objęty jest ubezpieczeniem odpowiedzialności cywilnej tej instytucji. Oznacza to, że w przypadku roszczenia związanego z błędem medycznym, poszkodowany pacjent dochodzi swoich praw bezpośrednio od podmiotu leczniczego, a nie od samego lekarza.

Nie oznacza to jednak, że lekarz zawsze jest wolny od kosztów. Jeśli bowiem szkoda została wyrządzona nieumyślnie przez pracownika, pracodawca, który pokrył koszt odszkodowania dla pacjenta, ma prawo dochodzić od lekarza zwrotu tej kwoty. Wysokość takiego roszczenia jest jednak ograniczona do maksymalnie trzymiesięcznego wynagrodzenia pracownika.

W przypadku, gdy szkoda wynika z winy umyślnej lekarza, jest on zobowiązany do pełnej naprawy wyrządzonej szkody. W kontekście postępowania cywilnego, w którym dochodzi się odszkodowania, stroną pozwaną zawsze będzie pracodawca, który jest odpowiedzialny za naprawienie szkody.

Odpowiedzialność lekarza zatrudnionego na podstawie umowy cywilnoprawnej

W przypadku lekarzy pracujących na podstawie umowy zlecenia, o dzieło lub innej umowy cywilnoprawnej, sytuacja wygląda inaczej. Takie osoby nie są chronione przez przepisy prawa pracy, co oznacza, że odpowiadają osobiście za szkody wyrządzone pacjentom. W takich okolicznościach lekarz odpowiada za wyrządzone szkody solidarnie z podmiotem leczniczym, dla którego wykonuje swoje usługi. To oznacza, że zarówno lekarz, jak i placówka medyczna mogą być odpowiedzialni za pełną wartość szkody, proporcjonalnie do stopnia winy.

Z tego względu w postępowaniu cywilnym może być pozwany nie tylko podmiot leczniczy, ale także współpracujący z nim lekarz, który w oparciu o umowę cywilnoprawną, działa jako podwykonawca świadczeń zdrowotnych. Poszkodowany ma prawo wyboru, do kogo skieruje swoje roszczenie. Należy jednak pamiętać, że nawet jeśli podmiot leczniczy wypłaci odszkodowanie, lekarz nadal może być odpowiedzialny za zwrot tej kwoty. Placówka medyczna ma prawo dochodzić od lekarza zwrotu wypłaconego odszkodowania, w zakresie proporcjonalnym do stopnia jego winy w powstaniu szkody.

Dodatkowo, jeśli podmiot leczniczy jest objęty ubezpieczeniem odpowiedzialności cywilnej, ubezpieczyciel może dochodzić zwrotu od lekarza, jeśli polisa obejmuje szkody spowodowane przez podwykonawców. Ubezpieczyciel ma wtedy prawo żądać zwrotu wypłaconych odszkodowań od sprawcy szkody, czyli lekarza.

Odpowiedzialność zawodowa lekarza

Odpowiedzialność zawodowa lekarzy jest uregulowana w ustawie o izbach lekarskich (Dz.U. z 2021, poz. 1342). Lekarze są zobowiązani nie tylko do przestrzegania powszechnie obowiązujących przepisów prawa, ale również kodeksu etyki i uchwał przyjętych przez samorząd lekarski.

Odpowiedzialność zawodowa lekarza obejmuje tzw. przewinienia zawodowe, które polegają na naruszeniu zasad etyki lekarskiej oraz przepisów dotyczących wykonywania zawodu, takich jak ustawa o zawodzie lekarza i lekarza dentysty. Mogą obejmować m.in. niewłaściwe traktowanie pacjentów, naruszenie tajemnicy lekarskiej czy działania podważające zaufanie społeczne do zawodu lekarza.

Wszelkie zaniedbania w zakresie obowiązków zawodowych, takie jak błędy diagnostyczne, niewłaściwe leczenie, zaniedbania w opiece nad pacjentem, również mogą prowadzić do wszczęcia postępowania w zakresie odpowiedzialności zawodowej.

Przewinienie zawodowe nie musi skutkować bezpośrednią szkodą pacjenta – wystarczy samo naruszenie standardów postępowania medycznego.

Sprawy w zakresie odpowiedzialności zawodowej prowadzą okręgowe sądy lekarskie, a w wyższej instancji – Naczelny Sąd Lekarski. Od prawomocnych orzeczeń Naczelnego Sądu Lekarskiego przysługuje kasacja do Sądu Najwyższego.

W postępowaniu dotyczącym odpowiedzialności zawodowej stronami są lekarz, którego dotyczy postępowanie, pokrzywdzony oraz rzecznik odpowiedzialności zawodowej, biorący udział w sprawie przed sądem lekarskim. Obwiniony ma prawo ustanowić nie więcej niż dwóch obrońców, którzy mogą być lekarzami, adwokatami lub radcami prawnymi.

Sąd lekarski może wymierzyć lekarzowi następujące kary za przewinienia zawodowe:

upomnienie,
naganę,
karę pieniężną,
zakaz pełnienia funkcji kierowniczych w jednostkach ochrony zdrowia na okres od jednego roku do pięciu lat,
ograniczenie zakresu czynności w wykonywaniu zawodu na okres od sześciu miesięcy do dwóch lat,
zawieszenie prawa wykonywania zawodu na okres od jednego roku do pięciu lat,
pozbawienie prawa wykonywania zawodu.

Postępowanie w sprawie odpowiedzialności zawodowej lekarza nie może zostać wszczęte, jeśli od popełnienia czynu upłynęły 3 lata, a karalność przewinienia zawodowego wygasa po 5 latach od jego dokonania. Jeżeli jednak czyn stanowi jednocześnie przestępstwo, to karalność przewinienia zawodowego ustaje dopiero w momencie ustania karalności przestępstwa.

Warto podkreślić, że postępowanie dotyczące odpowiedzialności zawodowej lekarza toczy się niezależnie od postępowań karnych lub dyscyplinarnych związanych z tym samym czynem.

Odpowiedzialność zawodowa lekarzy nadzorowana przez izby lekarskie różni się od odpowiedzialności dyscyplinarnej, która jest regulowana przez kodeks pracy i dotyczy wyłącznie lekarzy zatrudnionych na podstawie umowy o pracę. Odpowiedzialność dyscyplinarna (zwana również odpowiedzialnością porządkową) odnosi się do zawinionego niewykonania lub nienależytego wykonania obowiązków pracowniczych.

Odpowiedzialność karna lekarza

Lekarz ponosi odpowiedzialność karną, gdy jego zawinione działanie, które skutkowało uszczerbkiem na zdrowiu pacjenta lub w najgorszym przypadku, jego śmiercią. Zawinione działanie oznacza zamiar popełnienia czynu lub rażące niedbalstwo lekarza.

Odpowiedzialność karna, której podstawą są przepisy Kodeksu karnego (k.k.), ma charakter powszechny, co oznacza, że lekarze podlegają takim samym przepisom prawa karnego jak inne osoby, niezależnie od formy zatrudnienia.

W kontekście błędów medycznych lekarze najczęściej odpowiadają za przestępstwa przeciwko życiu i zdrowiu, takie jak nieumyślne spowodowanie śmierci (art. 155 k.k.), nieumyślne spowodowanie ciężkiego uszczerbku na zdrowiu (art. 156 k.k.) lub naruszenie czynności narządu ciała, bądź rozstrój zdrowia (art. 157 k.k.). Penalizowane jest nawet samo narażenie pacjenta na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia lub zdrowia (art. 160 k.k.).

W postępowaniu karnym istotne jest wykazanie zarówno nieprawidłowości w udzieleniu świadczeń medycznych, jak i winy lekarza, czyli umyślności bądź nieumyślności jego działania. Najczęściej chodzi o nieumyślne przestępstwo – brak wymaganej ostrożności, mimo przewidywania możliwości negatywnych skutków.

Postępowanie karne wobec lekarza obejmuje trzy fazy: przygotowawczą, sądową i wykonawczą. Etap przygotowawczy może być wszczęty na podstawie zawiadomienia o podejrzeniu popełnienia przestępstwa lub z urzędu. W przypadku skierowania aktu oskarżenia do sądu, rozpoczyna się faza sądowa, która kończy się wydaniem wyroku – skazującego, uniewinniającego lub innego orzeczenia procesowego. Zarówno lekarz, jak i pokrzywdzony mają prawo korzystać z pomocy adwokata.

Przykłady błędów medycznych i ich konsekwencji

Przypadek 1.

39-letni pacjent 18 marca 2019 roku o 10 rano zgłosił się do izby przyjęć z poważnymi objawami: jego lewa noga od kolana w dół była opuchnięta, sina i sączyła się z niej wydzielina. Wcześniej lekarz rodzinny, zaniepokojony stanem pacjenta, skierował go do szpitala w trybie pilnym, podejrzewając zator, który mógł zagrażać życiu.

Na izbie przyjęć przez kilka godzin oczekiwał na właściwą pomoc. Mimo zgłaszanych objawów i pogarszającego się stanu zdrowia, personel szpitala nie podejmował adekwatnych działań. U mężczyzny zostały wykonane USG Doppler, RTG kończyny i badania laboratoryjne krwi. W międzyczasie, według relacji rodziny, pacjent pozostawiał za sobą ślady sączącej się z nogi wydzieliny, co jednak nie wzbudziło większego zainteresowania personelu.

Około godziny 15, pacjent został poddany konsultacji ortopedycznej, jednak lekarz nie dostrzegł żadnych zmian wymagających jego interwencji. Chociaż początkowo stan kliniczny pacjenta wskazywał na ciężką postać choroby zakrzepowo-zatorowej, to wyniki badań krwi, które pojawiły się później, ujawniły ciężką infekcję bakteryjną, ze źródłem zakażenia w lewym podudziu. Mimo to personel szpitala nie podjął niezbędnych natychmiastowych działań, takich jak wdrożenie antybiotykoterapii czy interwencja chirurgiczna.

Po godzinie, gdy pacjent był już w bardzo złym stanie, lekarze zaczęli podejmować bardziej zdecydowane działania. Postanowiono o przekazaniu go na oddział intensywnej terapii i przygotowywano do transportu karetką do innego szpitala. Niestety, zanim karetka wyruszyła, mężczyzna zmarł.

Prokuratura oskarżyła lekarza dyżurnego o nieumyślne spowodowanie śmierci pacjenta. Biegli wskazali, że lekarz powinien pobrać posiew z treści w pęcherzach skórnych i krwi, podać antybiotyki i rozważyć interwencję chirurgiczną, aby usunąć martwicze tkanki, z równoczesnym rozpoczęciem płynoterapii i założeniem cewnika, a także ściśle monitorować parametry życiowe chorego. Zaniechanie tych działań doprowadziło do rozwoju wstrząsu septycznego, który był bezpośrednią przyczyną śmierci pacjenta.

Sąd Rejonowy uznał lekarza winnym nieumyślnego spowodowania śmierci pacjenta i skazał go na pół roku więzienia w zawieszeniu na dwa lata. Ponadto, lekarz otrzymał zakaz wykonywania zawodu przez rok oraz został zobowiązany do wypłaty zadośćuczynienia rodzinie zmarłego oraz pokrycia kosztów procesu, co łącznie wyniosło kilkadziesiąt tysięcy złotych. Sąd podkreślił, że mimo doświadczenia, lekarz nie zachował wymaganej ostrożności, a zlekceważenie objawów i brak odpowiednich działań doprowadziły do tragedii.

Po śmierci pacjenta, szpital wydał oświadczenie, w którym wymieniono szereg wykonanych badań, jednak rodzina pacjenta podkreśliła, że kompleksowa pomoc przyszła zbyt późno, kiedy stan mężczyzny był już krytyczny.

Przypadek 2.

Odpowiedzialność lekarza na podstawie art. 155 Kodeksu karnego ilustruje także kilka niedawnych orzeczeń, w tym sprawa rozpatrywana przez Sąd Najwyższy 25 czerwca 2018 roku. Oskarżoną była lekarka ze szpitalnego oddziału ratunkowego, która zaniedbała właściwe postępowanie diagnostyczne i lecznicze u pacjenta cierpiącego na hemofilię, który doznał urazu czaszkowo-mózgowego.

Kobieta nie podała pacjentowi czynnika krzepnięcia, niezbędnego w przypadku leczenia krwawień u hemofilików ani nie zaleciła hospitalizacji. Jej działania ograniczyły się jedynie do zaopatrzenia rany w okolicy potylicznej, podania profilaktyki przeciwtężcowej oraz wypisania pacjenta do domu. Ponadto lekarka nie przeprowadziła wskazanej w tym przypadku diagnostyki w kierunku urazu wewnątrzczaszkowego.

Te zaniedbania doprowadziły do pogorszenia stanu zdrowia pacjenta, u którego ostatecznie doszło do krwawienia śródczaszkowego. Sąd ukarał lekarkę karą ograniczenia zakresu czynności zawodowych na rok oraz sześciomiesięcznym zakazem pracy w lecznictwie zamkniętym, co oznaczało, że mogła jedynie pracować ambulatoryjnie pod nadzorem.

Podsumowanie

Lekarze jako osoby wykonujące zawód zaufania publicznego, za błędy medyczne mogą ponosić odpowiedzialność w różnych aspektach. Odpowiedzialność cywilna dotyczy sytuacji, gdy pacjent doznał szkody na zdrowiu i domaga się odszkodowania lub zadośćuczynienia. Odpowiedzialność zawodowa, nadzorowana przez izby lekarskie, odnosi się do naruszeń etyki zawodowej lub przepisów regulujących zawód lekarza, co może prowadzić do kar takich jak nagana czy zawieszenie prawa do wykonywania zawodu. Odpowiedzialność karna ma zastosowanie w sytuacjach, gdzie błędy lekarskie prowadzą do poważnych skutków, takich jak nieumyślne spowodowanie śmierci lub ciężkiego uszczerbku na zdrowiu pacjenta, a postępowanie karne może zakończyć się wyrokiem skazującym lub uniewinniającym. Odpowiedzialność dyscyplinarna dotyczy naruszeń obowiązków pracowniczych i ma zastosowanie tylko do lekarzy zatrudnionych na podstawie umowy o pracę.

Niezależnie od rodzaju odpowiedzialności, samo popełnienie błędu medycznego jest dla lekarza niezwykle stresującą i trudną sytuacją, zarówno zawodowo, jak i emocjonalnie. Konsekwencje błędu mogą wpłynąć na karierę zawodową, reputację oraz relacje z pacjentami i współpracownikami. Oprócz tego, świadomość potencjalnych skutków prawnych i zawodowych może dodatkowo potęgować presję, z jaką lekarze muszą się zmierzyć. Dlatego kluczowe jest, aby lekarze byli świadomi obowiązujących przepisów i standardów, a także dbali o stałe doskonalenie swoich umiejętności, aby minimalizować ryzyko popełnienia błędu w przyszłości.

Źródła: