Co to jest błąd medyczny oraz rodzaje błędów medycznych

Pojęcie błędu w medycynie przeszło ewolucję od „błędu w sztuce” i „błędu w sztuce lekarskiej” do współczesnego terminu „błąd medyczny”. Jest on jednym z najpoważniejszych zagrożeń w karierze zawodowej, niosącym za sobą konsekwencje zarówno dla pacjenta, jak i dla samego lekarza. W świecie dynamicznie rozwijającej się medycyny, zrozumienie, czym dokładnie jest błąd medyczny i jak go unikać, jest kluczowe dla młodych lekarzy rozpoczynających swoją ścieżkę zawodową. Świadomość odpowiedzialności z nimi związanej może pomóc w minimalizowaniu ryzyka jego wystąpienia i zapewnieniu najwyższej jakości opieki medycznej.

Czym właściwie jest błąd medyczny?

Mianem błędu medycznego określa się złamanie zasad wiedzy medycznej przez lekarza, których skutkiem jest nieumyślne uszkodzenie ciała pacjenta. Poza przytoczoną, istnieje wiele innych definicji, ale wszystkie podkreślają kluczowy element – naruszenie reguł postępowania zawodowego opartego na nauce i praktyce medycznej.

Warto podkreślić, że polskim prawie nie figuruje jedna, jednoznaczna definicja błędu medycznego. W literaturze prawniczej oraz orzecznictwie odnajdujemy jednak różne interpretacje tego pojęcia

Definicja historyczna: Sąd Najwyższy w wyroku z 1 kwietnia 1955 roku określił błąd medyczny jako czynność (lub zaniechanie) lekarza w zakresie diagnozy i terapii, niezgodną z nauką medyczną w zakresie dostępnym dla lekarza. Ta definicja podkreśla konieczność postępowania odpowiadającego aktualnej wiedzy medycznej oraz praktyce zawodowej.
Aktualne orzecznictwo: najnowsze orzecznictwo również zajmuje się błędami medycznymi. W wyroku z 12 lipca 2023 roku, Sąd Najwyższy wskazał na różnorodne aspekty odpowiedzialności zawodowej lekarzy, podkreślając znaczenie nie tylko błędów w terapii, ale również diagnostycznych, takich jak niewykrycie poważnych schorzeń.

Błąd medyczny, a niepowodzenie w leczeniu

Pojęcie błędu medycznego wiąże się z przypisaniem winy i odpowiedzialności osobie, która go popełniła. Choć skutki niepożądanego zdarzenia medycznego i błędu medycznego mogą być podobne, to w przypadku niepożądanego zdarzenia nie ma działań sprzecznych z obowiązującymi standardami i wiedzą medyczną.

Niepowodzenie w leczeniu również nie jest pojęciem tożsamym z błędem medycznym. Oznacza ono jedynie, że terapia nie przyniosła oczekiwanych rezultatów, mimo prawidłowej diagnozy i właściwego leczenia. Takie niepowodzenia mogą być spowodowane naturą choroby, jej gwałtownym przebiegiem czy długim okresem bezobjawowym. Mogą też wynikać z zaniedbania ze strony pacjenta, np. ignorowania pierwszych objawów choroby, zwlekania z wizytą u lekarza czy nieprzestrzegania zaleceń medycznych.

Rodzaje błędów medycznych

W literaturze można znaleźć różnorodne klasyfikacje błędów medycznych. W ramach tego opracowania przyjęłam najbardziej uniwersalny podział, który wyróżnia cztery główne kategorie:

błędy diagnostyczne,
błędy terapeutyczne,
błędy techniczne (wykonawcze),
błędy organizacyjne.

Błędy diagnostyczne

Błąd diagnostyczny wynika z niezachowania obowiązujących standardów postępowania, opartych na aktualnej wiedzy i doświadczeniu medycznym, co w efekcie może prowadzić do nieprawidłowej oceny stanu zdrowia pacjenta.

Taki błąd obejmuje przypadki, w których pacjent jest błędnie diagnozowany jako chory na dane schorzenie, mimo że w rzeczywistości go nie ma (błąd pozytywny). Może także polegać na niewykryciu istniejącej choroby (błąd negatywny) albo na rozpoznaniu innej niż ta, na którą pacjent faktycznie cierpi (błąd mieszany).

Źródłem takich błędów bywa zaniechanie niezbędnych badań lub niepoprawna analiza ich wyników. Najczęściej spotyka się je w chirurgii, położnictwie, ginekologii, urologii, kardiologii oraz onkologii.

Z uwagi na kryterium podłoża błędnej diagnozy można wyróżnić dwie główne kategorie błędów diagnostycznych: błędy przez zaniechanie oraz błędy rozumowania.

Błąd przez zaniechanie polega na pominięciu kluczowych działań, które są niezbędne do prawidłowego postawienia diagnozy. Przykładem jest sytuacja, w której lekarz nie przeprowadza wywiadu z pacjentem lub nie zapoznaje się z dostarczoną dokumentacją medyczną. Prowadzi to do przeoczenia istotnych objawów, mogących ukierunkować dalszą diagnostykę. Innym przykładem jest rezygnacja z wykonania niezbędnych badań, co uniemożliwia szybkie wykrycie choroby i wdrożenie odpowiedniego leczenia. Zaniechanie wykonania badania obrazowego, takiego jak tomografia komputerowa u pacjenta z urazem głowy może prowadzić do tragicznych konsekwencji, np. jeśli zostanie przeoczony krwiak wewnątrzczaszkowy.

W kontekście błędu przez zaniechanie warto również zwrócić uwagę na teleporady i diagnozowanie pacjentów na odległość, co często wiąże się z powierzchownością przeprowadzonego badania lub jego brakiem. Ponieważ zdalne konsultacje ograniczają możliwości fizycznego zbadania pacjenta, lekarz może opierać się jedynie na subiektywnym opisie objawów, przedstawionym przez chorego. Jeśli na jego podstawie lekarz zaniecha przeprowadzenia dodatkowych badań, takich jak badania laboratoryjne czy obrazowe, istnieje ryzyko, że istotne odchylenia zostaną przeoczone.

Błąd rozumowania pojawia się, gdy zła interpretacja danych medycznych prowadzi do niepoprawnej diagnozy. Przykładem takiego błędu jest sytuacja, w której lekarz, mając do dyspozycji wyniki badań i informacje uzyskane z wywiadu, nieprawidłowo łączy objawy z konkretną jednostką chorobową. Pacjent zgłaszający duszność i ból w klatce piersiowej może zostać błędnie zdiagnozowany jako chory na astmę, podczas gdy w rzeczywistości cierpi na zawał serca. Błąd ten może również pojawić się podczas obserwacji pooperacyjnej, gdzie nieprawidłowa interpretacja wyników badań laboratoryjnych może doprowadzić do opóźnionego rozpoznania powikłań, takich jak infekcja lub krwotok. Inny przykład to niewłaściwa ocena objawów zgłaszanych przez pacjenta w sytuacjach nagłych, co może skutkować błędnym leczeniem, np. podanie leków uspokajających osobie z udarem, zamiast skierowania na pilne badanie obrazowe.

Ważne jest, że samo nieprawidłowe rozpoznanie nie jest jeszcze błędem diagnostycznym. Błąd ten występuje dopiero wtedy, gdy niewłaściwa diagnoza jest efektem działania niezgodnego z zasadami wiedzy i praktyki medycznej. R. Kędziora podkreśla, że niepoprawna diagnoza może czasami wynikać z nietypowych objawów choroby, co sprawia, że takie przypadki nie są klasyfikowane jako błąd medyczny.

Każdy rodzaj błędu diagnostycznego może negatywnie wpłynąć na zdrowie pacjenta, prowadząc do niepotrzebnego lub niewłaściwego leczenia.

Błędy terapeutyczne

Błędy terapeutyczne są nieprawidłowościami w leczeniu pacjenta, które wynikają z działania sprzecznego z aktualną wiedzą medyczną (zasada lege artis). Można je podzielić na dwie główne kategorie, oparte na etapie, na którym doszło do błędu: błąd terapeutyczny będący następstwem błędu diagnostycznego lub błąd terapeutyczny mimo prawidłowo postawionej diagnozy.

Błąd terapeutyczny będący następstwem błędu diagnostycznego ma swoje źródło w nieprawidłowej diagnozie, co prowadzi do zastosowania niewłaściwej terapii. Przykładem może być sytuacja, w której pacjentowi z rozpoznaniem nieszkodliwej infekcji wirusowej podaje się jedynie leki przeciwgorączkowe, podczas gdy w rzeczywistości cierpi on na ciężką chorobę zakaźną, wymagającą antybiotykoterapii. Błąd ten może być również wynikiem okoliczności, w których jeden lekarz postawił błędną diagnozę, a inny, opierając się na niej, kontynuuje nieodpowiednie leczenie.

Błąd terapeutyczny mimo prawidłowo postawionej diagnozy wiąże się ze zleceniem terapii, która jest niewłaściwa lub niezgodna z aktualną wiedzą medyczną w przypadku określonej jednostki chorobowej. Przykłady obejmują podanie niewłaściwych leków (np. penicyliny pacjentowi z alergią na ten antybiotyk, mimo stosownej adnotacji w jego dokumentacji medycznej), bądź nieodpowiednie dawkowanie. Również przeprowadzenie zbędnej operacji oraz nieuzasadnione poszerzenie pola operacyjnego są traktowane jako błąd terapeutyczny. Ważnym kryterium, który prowadzi do wybrania nieprawidłowej metody leczenia jest pominięcie aspektów indywidualnych danego pacjenta, np. ogólnego stanu zdrowia, przebytych schorzeń czy stadium rozwoju choroby.

Każdy z tych błędów może prowadzić do poważnych konsekwencji zdrowotnych dla pacjenta, a w skrajnych przypadkach, nawet do zgonu. Z tego względu tak istotne jest przestrzeganie zasady ograniczonego zaufania w stosunku do wcześniejszych diagnoz oraz dostosowywanie metod leczenia do indywidualnych potrzeb i stanu zdrowia pacjenta.

Błędy techniczne (wykonawcze)

Błędy techniczne pojawiają się w wyniku niewłaściwego wykonania procedury medycznej, mimo że sama metoda leczenia została wybrana prawidłowo. Odmiennie od błędów diagnostycznych i terapeutycznych, które dotyczą wyboru lub planowania działań medycznych, błędy techniczne koncentrują się na praktycznym wykonaniu procedur. Aby lepiej je zrozumieć można posłużyć się klasyfikacją na podstawie kryterium rodzaju naruszonych reguł ostrożności.

Błędy techniczne można podzielić na dwie główne kategorie: błąd techniczny będący skutkiem naruszenia ogólnych reguł ostrożności lub będący skutkiem naruszenia reguły lege artis. Podczas gdy pierwsza kategoria dotyczy podstawowych zasad bezpieczeństwa i dokładności, druga wiąże się z przestrzeganiem specjalistycznych standardów medycznych.

Błąd techniczny będący skutkiem naruszenia ogólnych reguł ostrożności wynika z niezastosowania się do podstawowych zasad ostrożności, które są powszechnie uznawane w praktyce medycznej. Reguły te dotyczą przede wszystkim staranności, dokładności oraz przestrzegania rutynowych procedur, które mają na celu zapewnienie bezpieczeństwa pacjentów. Naruszenia te są często skutkiem niedbalstwa, pomyłki lub braku uwagi i mogą wystąpić niezależnie od wiedzy medycznej czy specjalistycznych umiejętności.

Wśród przykładów można wymienić:

nieprawidłowe znakowanie leków prowadzące do podania pacjentowi niewłaściwego leku lub nieodpowiedniej dawki,
pozostawienie ciała obcego w polu operacyjnym, np. chusty lub gazy po zakończeniu operacji – tego rodzaju błędy wynikają z naruszenia podstawowych zasad bezpieczeństwa, takich jak liczenie użytych materiałów przed zamknięciem rany,
naruszenie zasad aseptyki przy procedurach takich jak szczepienia, zakładanie kroplówek czy opatrywanie ran.

Błąd techniczny będący skutkiem naruszenia reguły lege artis dotyczy sytuacji, w których procedura medyczna została wykonana niezgodnie z obowiązującymi standardami medycznymi i technicznymi (lege artis), mimo że metoda leczenia została prawidłowo dobrana. Naruszenia te są bardziej specyficzne i wymagają szczegółowej wiedzy oraz umiejętności, ponieważ odnoszą się do precyzyjnego wykonania medycznych procedur zgodnie z uznanymi normami i wytycznymi w danej dziedzinie medycyny.

Przykłady:

pomylenie kończyn lub narządów parzystych podczas operacji to klasyczny przykład naruszenia zasad lege artis, ponieważ od chirurga oczekuje się przestrzegania rygorystycznych procedur identyfikacji pacjenta i miejsca operacji,•
zaniechanie weryfikacji tożsamości pacjenta przed zabiegiem może prowadzić do przeprowadzenia operacji na niewłaściwej osobie, co jest rażącym naruszeniem standardów lege artis,
nieprawidłowe użycie specjalistycznego sprzętu – niewłaściwe ustawienia, kalibracja lub obsługa urządzenia medycznego mogą prowadzić do zafałszowanych wyników badań lub bezpośredniego uszkodzenia pacjenta.

Błędy organizacyjne

Błędy organizacyjne to specyficzny rodzaj błędów medycznych, wynikających z wadliwej organizacji pracy w placówkach ochrony zdrowia. W przeciwieństwie do błędów diagnostycznych, terapeutycznych czy technicznych, nie są one bezpośrednio związane z naruszeniem zasad wiedzy i sztuki medycznej, lecz wynikają z problemów w zarządzaniu i administracji. Mogą prowadzić do zagrożenia zdrowia lub życia pacjentów, mimo że same w sobie nie dotyczą bezpośrednich działań leczniczych. Przykłady błędów organizacyjnych obejmują niewłaściwą obsadę dyżurów, brak odpowiednich kwalifikacji personelu, niedostateczne wyposażenie placówki, zaniedbania w prowadzeniu dokumentacji oraz nieprzestrzeganie standardów sanitarnych. Te błędy mogą mieć szerokie konsekwencje, prowadząc do innych błędów medycznych i wpływając negatywnie na jakość opieki zdrowotnej.

Źródła: